Κληροδότημα αποτελεί κάθε περιουσιακή ωφέλεια (πράγμα, απαίτηση κλπ.) που ο διαθέτης, με διάταξη η οποία περιλαμβάνεται στη διαθήκη του, προσπορίζει σε ένα πρόσωπο, χωρίς όμως να το διορίζει κληρονόμο του.
Αν στο μεριδούχο καταλείφθηκε κληροδοσία, μπορεί να την αποποιηθεί (να την αρνηθεί) και να ασκήσει ολόκληρο το δικαίωμά του στη νόμιμη μοίρα. Δηλαδή μπορεί να αξιώσει ολόκληρο το ποσοστό του ποσοστό τους επί της περιουσίας του κληρονομουμένου ως κατιών αυτού. Φυσικά, αν δεν αποποιηθεί την κληροδοσία, ασκεί το δικαίωμα της νόμιμης μοίρας για το μέρος που λείπει. Εκείνος που βαρύνεται με την κληροδοσία δικαιούται να τάξει στο μεριδούχο εύλογη προθεσμία για να την αποποιηθεί.
Αν η προθεσμία περάσει άπρακτη, το δικαίωμα αποποίησης χάνεται. Η κληροδοσία μπορεί να είναι είτε άμεση, στην περίπτωση που ο κληροδόχος αποκτά ορισμένο πράγμα ή δικαίωμα άμεσα και αυτοδίκαια από την κληρονομιαία περιουσία, είτε έμμεση, όταν ο κληροδόχος έχει μόνο το δικαίωμα να απαιτήσει από το βεβαρυμένο κληρονόμο την παροχή του αντικειμένου που του κληροδοτήθηκε.
Το δικαίωμα απ` την κληροδοσία αποκτάται μόλις πεθάνει ο διαθέτης, αλλά ο κληροδόχος έχει δικαίωμα να αποποιηθεί την κληροδοσία. Συνεπώς, η κτήση της κληροδοσίας καθίσταται οριστική με την αποδοχή της, η οποία γίνεται με μονομερή δήλωση που ανακοινώνεται στον βεβαρημένο κληρονόμο.
Κληροδότημα μπορεί να αναγραφεί και προς όφελος μεριδούχου της «εξ αδιαθέτου» διαδοχής, αλλά λαμβάνεται πρόνοια να μην παραβλάπτονται τα δικαιώματά του, ως κληρονόμου, επάνω στη νόμιμη μοίρα. Περιορισμοί προβλέπονται επίσης, όταν η πρόθεση του διαθέτη είναι το κληροδοτούμενο αγαθό να παραμείνει διαρκώς στην οικογένειά του, καθώς επίσης στην περίπτωση της καταπιστευματικής υποκατάστασης, όταν δηλαδή προβλέπεται ότι το κληροδότημα θα περάσει σε άλλο πρόσωπο έπειτα από την απόκτηση της κληροδοσίας.
Ο κληροδόχος δικαιούται, με δήλωσή του προς τον βεβαρημένο κληρονόμο, να αποδεχθεί ή να αρνηθεί το κληροδότημα. Αν το αποδεχθεί, αποκτά ενοχικό δικαίωμα (δηλαδή έχει δικαίωμα ν΄ αξιώσει την παροχή του κληροδοτήματος) έναντι του προσώπου που βαρύνεται με την εκτέλεση της παροχής (βεβαρημένου). Το κληροδότημα μπορεί να συσταθεί εις βάρος είτε ενός ή πολλών κληρονόμων ή κληροδόχων. Επίσης, κληροδότημα μπορεί να προβλεφθεί και προς όφελος ενός κληρονόμου, αλλά και σε βάρος της κληρονομιάς του ίδιου, οπότε ονομάζεται εξαίρετο.
Πρόταση από μέλη του Σωματείου Πρωτοβουλία ΚΑΠΠΑ
Με σκοπό την προετοιμασία τυχόν προτάσεών μας προς το Υπουργείο Οικονομικών για νομοθετικές ρυθμίσεις που θα διευκόλυναν τα ιδρύματα, εξετάσαμε, και με την βοήθεια του Αλέξανδρου Νικολαΐδη, θέματα απτόμενα της φορολογίας με τα εξής πρώτα συμπεράσματα:
- Πολλά Ιδρύματα ζητούν να απαλλαγούν πλήρως από τον ΕΝΦΙΑ (σημειώνεται ότι ήδη απαλλάσσονται από τον ΕΝΦΙΑ για τα ακίνητα που χρησιμοποιούν για την εκπλήρωση του σκοπού τους), ο οποίος υπολογίζεται για αυτά όπως και για τα νομικά πρόσωπα (με τον ανωτέρω αναφερθέντα περιορισμό). Το αίτημα απερρίφθη, εξ όσων γνωρίζουμε, και πάλι κατά τις πρόσφατες συζητήσεις για τις αλλαγές στον φορολογικό νόμο (όπως είχε απορριφθεί και τον Μάρτιο του 2019 από την τότε κυβέρνηση). Ένας από τους μόνιμους (και απόλυτα κατανοητούς) λόγους που προβάλλονται για την απόρριψη είναι ότι δεν υπάρχει ακόμα πλήρης καταγραφή των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων (και σωματείων όπως ΕΣ, Άσυλο Ανιάτων, Γηροκομείο Αθηνών), ώστε να μπορεί να γίνει διαχωρισμός των “φιλανθρωπικών” από τα απλώς μη κερδοσκοπικά και να δοθεί απαλλαγή μόνο στα “φιλανθρωπικά” (Η αναπληρώτρια υπουργός της προηγούμενης κυβέρνησης Θεανώ Φωτίου είχε πεί ότι έχει αρχίσει επίσημη καταγραφή των “φιλανθρωπικών”, αλλά δεν ξέρουμε σε ποιό στάδιο βρίσκεται).
- Σύμφωνα με δύο ιδρύματα, μόνον 75% των εξόδων τους που αφορούν ακίνητα (δαπανών που αφορούν σε ακίνητα του Ιδρύματος (συντηρήσεις, επισκευές) και μισθοδοσίας διοικητικών και του προσωπικού που ασχολείται με τα ακίνητα (“έξοδα διαχείρισης”)) εκπίπτονται από το φορολογητέο εισόδημά τους (ΑΕ 100% των εξόδων, ιδιώτες ιδιοκτήτες ακινήτων 5% του εισοδήματος από ενοίκια, ασχέτως του εάν έχουν πραγματοποιηθεί (και σε τί ύψος) έξοδα). Εάν επιβεβαιωθεί η πληροφορία, θεωρώ ότι έχει νόημα η αύξηση των φορολογικά εκπιπτόμενων εξόδων στο 100%. Ο αντίλογος θα μπορούσε να είναι ότι στα εκπιπτόμενα έξοδα περιλαμβάνονται και οι δαπάνες που αφορούν τα ιδιοχρησιμοποιούμενα για την εκπλήρωση του σκοπού ακίνητα (να ελεγχθεί το άν ισχύει και το αν περιλαμβάνονται και οι αποσβέσεις αυτών των ακινήτων και το αν συνυπολογίζεται στα φορολογητέα έσοδα τεκμαρτό εισόδημα από αυτά τα ακίνητα και το αν υπάρχει αντίστοιχη τεκμαρτή δαπάνη συνυπολογιζόμενη). Πάντως, ακόμα και αν συμπεριλαμβάνονται οι δαπάνες για αυτά τα ακίνητα στα φορολογικά εκπιπτόμενα κατά 75% έξοδα, θεωρώ υποστηρίξιμη την πρόταση να γίνεται φορολογική έκπτωση των εξόδων ακινήτων κατά 100%.
- Πολλά ιδρύματα υποστηρίζουν ότι δεν επιτρέπεται να πληρώνουν για συμβουλευτικές ή μεσιτικές υπηρεσίες στα ακίνητα. Εάν αυτό όντως αληθεύει (και διευκρινίσουμε τί ακριβώς ισχύει), θα μπορούσε να προταθεί μία τροποποίηση υπό αυστηρούς, βέβαια, όρους που θα δυσκολεύουν κατά το δυνατό καταχρήσεις εις βάρος της περιουσίας των ιδρυμάτων. Εάν (όπως υποστηρίζουν κάποια ιδρύματα) τέτοιες αμοιβές επιτρέπονται, αλλά δεν αναγνωρίζονται φορολογικά, νομίζω ότι μπορεί να προταθεί (υπό κατάλληλους όρους) η κατάργηση της μη αναγνώρισης.
- Προτάσεις για αλλαγές της φορολογικής μεταχείρισης για τον δωρητή της δωρεάς ακινήτων σε ιδρύματα θα ήσαν πολύ σημαντικές, αλλά εκφεύγουν του πλαισίου του παρόντος λόγω των πολυπλόκων προβλημάτων που θα έπρεπε να λυθούν προηγουμένως (μπορούμε, όμως, να προτείνουμε στην Φιλότητα σχετική μικρή ομάδα εργασίας).
Παναγιώτης Δεληβοριάς, Γραμματέας ΔΣ του Σωματείου